Phần IV: CÁC TẬT BỆNH GÂY ĐAU Ở BÀN CHÂN

(sửa lần 2: 7/3/2013)

(Florence Peterson Kendall et. al – Fifth edition – tr.440)

Bàn chân có hai vòm dọc kéo dài từ gót đến phần thịt tròn của chân. Vòm dọc trong hay cung trong tạo thành bởi xương gót, xương sên, xương thuyền, ba xương chêm và ba xương bàn đốt trong. Vòm dọc ngoại hay ngoài được tạo thành bởi xương gót, xương hộp và hai xương bàn đốt ngoài. Vòm ngoài thấp hơn vòm trong, và nó có khuynh hướng mất đi khi chịu lực. Bất kỳ sự nói đến ‘vòm dọc’ nào cũng là để chỉ vòm trong.)

Có hai vòm ngang xương bàn chân, một là thiết đồ cổ chân khi cắt ngang mặt phẳng trán và một là ngang phần thịt tròn của chân. Vòm xương bàn phía sau ở đầu gần (hay nền) của xương bàn chân. Cấu trúc vòm với những xương chêm trên đỉnh vòm. Vòm bàn chân phía trước là ở đầu xa (hay đầu) của các xương bàn.

Các bệnh gây đau bàn chân có thể phân loại đại thể thành ba nhóm:

  1. Những tật do sự căng cơ quá mức ở vòm dọc.
  2. Những tật do sự căng cơ quá mức ở vòm xương bàn.
  3. Những tật  do sự sai tư thế của các ngón chân.

Ba loại tật gây đau này có thể cùng tồn tại trong một bàn chân, nhưng thường thì, có một loại sẽ trội hơn hẳn.

Khám bàn chân sai tư thế và gây đau nên gồm những bước sau:

  • Khám sự thẳng trục của toàn bộ tư thế để có chứng cứ về sự dồn sức quá đáng lên bàn chân, ví dụ xảy ra trong những ca sai lệch tư thế khiến trọng lượng cơ thể bị mang ra trước quá nhiều lên phần thịt tròn của chân (xem tr. 69)
  • Kiểm tra sự thẳng trục của bàn chân khi đứng, vừa với chân không giày và chân có giày.
  • Quan sát cách đi, cả đi với giày lẫn đi không giày.
  • Thử sự yếu hay co cứng của cơ ngón chân và bàn chân.
  • Kiểm tra phần bất lợi do nghề nghiệp.
  • Kiểm tra giày có vừa khít không.
  • Và kiểm tra nơi đặt gan bàn chân và gót bàn chân. Phân phối sức nặng sai trong khi đứng hay khi đi thường được tiết lộ khi kiểm tra giày thấy những phần nhất định nào đó của giày bị mòn.

Việc điều trị có thể quy về hai loại, chỉnh đúng và làm giảm. Lý tưởng là, việc điều trị nên chỉnh đúng, nhưng hãy cân nhắc những bệnh gây đau chân ở nhiều người già có cấu trúc cơ, xương, dây chằng không thể điều chỉnh bằng những phương pháp chỉnh đúng, thì điều cần thiết là dùng những phương pháp đã xác lập để đạt được sự giảm đau kèm chỉnh đúng ở mức tối thiểu.

NHỮNG BỆNH Ở CHÂN DO SAI LỆCH VÀ GÂY ĐAU VÀ NHỮNG CHỈ ĐỊNH TRONG ĐIỀU TRỊ

Có một câu nói cửa miệng ‘ Bàn chân mà đau thì cả cơ thể cùng đau’. Đối với những người mà nghề nghiệp bắt họ phải đứng luôn luôn, hay những người tham gia vào những hoạt động mà bàn chân phải chịu một lực rất lớn thì lời phát biểu trên đặc biệt thích hợp.

Ở người già, bàn chân có thể đau vì mất lớp đệm bình thường ở gan bàn chân. Đế trong giày đệm lót cho bàn chân cải thiện đáng kể sự thoải mái và hoạt động của chân. Miếng lót đế trong phải đủ mỏng để đủ vừa với giày mà không làm chật giày, mà phải đủ dày cho sự đệm lót chắc chắn, co dãn được.

Xét về mặt giảm cơn đau hay bất tiện ở bàn chân, thì miếng lót đế giày có thể gián tiếp giảm nhẹ sự không thoải mái ở nơi do chân đau gây ra.

TẬT QUAY SẤP MÀ KHÔNG BỊ BẸT CUNG DỌC BÀN CHÂN

Kiểu sai lệch này thường thấy ở phụ nữ mang giày cao gót. Khi chịu sức nặng, một số triệu chứng căng cơ ở bàn chân có thể xảy ra ở vòm dọc, nhưng thường thấy hơn là sự quay sấp bàn chân gây căng cơ ở phía trong gối. Trong bàn chân thì vòm trước chịu nhiều sức căng hơn vòm dọc.

Thỉnh thoảng có trường hợp vòm dọc cao hơn bình thường. Tình trạng này cần dùng một cái đỡ vòm cao hơn bình thường để cho sự nâng đỡ phù hợp với bàn chân và cung cấp một cái chân đế đỡ đồng dạng (với vòm chân).

Điều trị quay sấp bàn chân bao gồm việc dùng một cái chêm gót hoặc chỉnh cụ cùng mô hình với sự chỉnh đúng. Nói chung bệnh nhân không được khuyên dùng giày cao gót nếu họ bị đau bàn chân hay khớp gối. Tuy nhiên, tiến cử những đôi giày đế thấp hoặc không đế là không nên vì bàn chân có khuynh hướng quay sấp nhiều hơn khi mang giày đế bằng. Giày đế vừa làm tăng vòm dọc bàn chân, và cái chêm gót hay cái đỡ vòm giúp chỉnh đúng sự quay sấp bàn chân.

Xét sự chỉnh đúng giày, giày có gót cao vừa thì thường dùng cái chêm trong khoảng 1/16 inch (1 inch =2,54cm), trong khi dùng cái chêm 1/8 inch để chỉnh cho giày đế thấp. Một đôi giày cao gót không thể thay đổi bằng cách chêm ở trong giày mà không làm ảnh hưởng đến sự vững chắc của người dùng.

TẬT BÀN CHÂN BẸT (SỤP VÒM DỌC) BỊ QUAY SẤP

Vị thế này được so sánh với vị thế gập mặt lưng và lật ngoài bàn chân. Khi chịu sức, vị thế quay sấp với bàn chân bẹt thường kèm với các ngón chân đưa ra ngoài. Sự căng thẳng quá mức bị đặt lên các cơ và dây chằng mặt trong của bàn chân vốn nâng đỡ vòm dọc bàn chân. Sự chèn ép quá mức ảnh hưởng lên cạnh của bàn chân chỗ khớp sên-gót-ghe.

Cơ chày sau và cơ dang ngón chân cái thường bị yếu. Cơ duỗi ngón và cơ gập các ngón ngắn cũng có thể bị yếu. Các cơ mác có khuynh hướng co cứng nếu sự quay sấp rõ nét.

Điều trị kiểu nâng đỡ bao gồm việc dùng một miếng chêm trong gót và một miếng đỡ vòm dọc lòng bàn chân. Khi gót có chân đế rộng, miếng chêm dày 1/8 inch thường được dùng nhiều nhất. Khi sai lệch là nghiêm trọng, bệnh nhân không được khuyên dùng giày không gót. Sai lệch kiểu này thường thấy ở nam giới và trẻ em hơn là ở phụ nữ.

TẬT BÀN CHÂN QUAY NGỬA

Sai lệch tư thế bàn chân quay ngửa rất không phổ biến

Về cơ bản là ca ngược lại với bàn chân quay sấp – vòm bàn chân cao, chịu sức ở cạnh ngoài bàn chân. Cũng như trên, chỉnh đúng giày về cơ bản là ngược với việc làm với bàn chân quay sấp. Chêm một cái chêm ngoài rìa gót, ngược với miếng chêm gót Thomas (*)

Nếu gối bị knock-knee kết hợp với quay ngửa bàn chân, thì sự chỉnh đúng giày như đã mô tả ở trên có lẽ gia tăng sự biến dạng khớp gối. Hãy cân nhắc kỹ bất kỳ sai lệch có liên quan nào.

TẬT NGÓN CHÂN ĐẦU BÚA (HAMMER TOES)

Xoa bóp và kéo dãn có thể giúp chỉnh sai lệch của ngón chân ở giai đoạn sớm, và có thể có lợi nếu áp dụng dùng miếng lót xương cổ bàn chân. Thanh lót các xương bàn đốt chân trong hiệu quả hơn thanh lót các xương bàn đốt chân ngoài đế giày, nhưng thanh ngoài dễ chịu hơn thanh trong.

A- miếng chêm trong gót; B-miếng đỡ xương bàn đốt; C-miếng chêm cho ngón vẹo ra ngoài; D- thanh nâng xương bàn đốt; E- thanh nâng xương bàn đốt; F- miếng đỡ cung dọc lòng bàn chân; G- đế trong giày; H và I –  chỉnh cụ cứng

Vị thế của tật ngón chân đầu búa (như hình minh họa) là tật các ngón duỗi ở đốt bàn ngón và đầu xa khớp liên đốt ngón và gập ở khớp liên đốt gần. Thường thì thấy miếng chai chỗ thịt tròn bàn chân và chai

chỗ ngón chân vì áp lực ở giày. Giày quá ngắn hay quá chật có thể làm nặng tật này.

SỰ CĂNG CƠ QUÁ MỨC Ở VÒM XƯƠNG BÀN CHÂN

Loại căng cơ này thường là kết quả của việc mang giày cao gót hay đi trên mặt phẳng cứng với một đôi giày mềm. Cũng có thể là kết quả của việc chạy nhảy nhiều bất thường. Một ví dụ bất thường và thú vị về trường hợp sau được quan sát thấy ở trẻ con khoảng 10 tuổi chơi thắng cuộc trong trò lò cò. Bàn chân cô bé dùng nhảy nhiều nhất bị căng cơ quá mức ở vòm xương bàn và bị chai ở chỗ thịt tròn của bàn chân.

Trong những trường hợp bị căng cơ ở vòm xương bàn, cơ giun cơ khép ngón cái (bó ngang và bó chéo), và cơ gập ngón út là yếu thấy rõ. Nếu yêu cầu bệnh nhân gập các ngón và quặp bàn chân lại, thì bệnh nhân chỉ có thể gập các khớp cuối cùng của các ngón; gập ít hoặc không thấy gập ở khớp bàn đốt.

Chỉ định kéo dãn các cơ duỗi ngón chân nếu có co cứng. Điều trị kiểu nâng đỡ bao gồm dùng miếng lót xương bàn đốt hoặc thanh lót. Nếu miếng chai chân dưới đầu ngón hai, ngón ba và bốn xương bàn chân thì chỉ định miếng lót; nếu miếng chai ở dưới tất cả các ngón thì dùng thanh lót.

TẬT NGÓN CHÂN CÁI VẸO RA NGOÀI

Ngón chân cái vẹo ngoài là một vị thế sai lệch của ngón cái trong đó đầu ngón chân cái vẹo về phía đường giữa của bàn chân

(xem h.tr. 83) đôi khi đến mức độ chồng lên ngón khác. Cơ dang ngón cái bị kéo dãn và yếu, và cơ áp thì bị co cứng.

Những trường hợp như thế cần phẫu thuật nếu sai lệch không thể chỉnh được hay cơn đau không dịu bớt bằng phương pháp điều trị bảo tồn. Tuy nhiên, ở giai đoạn sớm có thể chỉnh đúng được đáng kể.

Bệnh nhân nên mang giày có bờ trong thẳng và tránh giày túm ngón chân. Một ‘cái tách ngón’ làm bằng mẩu cao su nhỏ được chèn giữa ngón cái và ngón thứ hai giúp cho ngón cái được giữ ở vị thế chỉnh thẳng bình thường hơn. Khi một tiến trình nâng đỡ đơn thuần để giảm đau do áp lực, thì sự tạo chai để bảo vệ thường là hữu ích.

Vì sự quay sấp quá đáng thường là nguyên nhân của vẹo ngoài ngón cái, nên việc phòng ngừa và chỉnh đúng đòi hỏi vòm bàn chân phải được nâng đỡ. ‘Quá đáng’ có nghĩa là sự thư giãn rõ rệt ở những cấu trúc nâng đỡ vòm vốn cần một miếng nâng đỡ cứng; chỉnh cụ cứng cần trong những trường hợp này.

VỊ THẾ MỘT BÀN CHÂN CÓ CÁC NGÓN QUAY VÀO TRONG

Đôi bàn chân có các ngón quay vào trong, giống như vị thế bàn chân có các ngón quay ra ngoài, có thể có liên quan đến những sai lệch ở những mức độ khác nhau. Thuật ngữ ngón chân bồ câu có thể được coi là đồng nghĩa với bàn chân có các ngón đưa vào trong.

Nếu chân xoay trong ở mức khớp hông, thì mặt xương bánh chè quay vào trong, bàn chân chỉ vào trong, và thường thì, xảy ra việc quay sấp bàn chân. Việc các ngón chân đưa vào trong nếu có liên quan đến sự vặn xoắn vào trong của xương chày, thì mặt xương bánh chè hướng ra trước và bàn chân chỉ vào trong. Nếu vấn đề chỉ ở nội bàn chân, thì khớp hông và gối có thể ở vị thế thẳng trục, nhưng phần trước bàn chân thì bị vẹo trong (nói cách khác, bàn chân bị khép) có thể nhìn thấy được.

Nói chung, trẻ em không thể hiện cứng cơ. Tuy nhiên, điều không thường gặp là phát hiện thấy cơ căng mạc đùi, cơ làm động tác xoay trong, bị co cứng ở trẻ thể hiện xoay trong khớp hông. Kéo dãn mạc này có thể là chỉ định, nhưng phải thực hiện cẩn thận.

Trẻ bị xoay trong khớp hông thường ngồi ở vị thế ngược với tư thế xếp bằng (ngược với tư thế của thợ may – reverse tailor position) hay vị thế chữ ‘W’

Khuyến khích trẻ ngồi xếp bằng có khuynh hướng bù đắp cho tác dụng của vị thế kia.

Chỉnh đúng giày được dùng trong các trường hợp bàn chân có các ngón quay vào trong kết hợp với xoay trong chi dưới là một miếng lót nhỏ hình bán nguyệt, đặt ở bờ ngoài của gan bàn chân ở khoảng nền của xương đốt bàn thứ năm (xem hình C, các loại miếng lót)

Để đánh dấu vùng cho miếng lót, lật ngược giày lên và gập mạnh ở gan bàn chân y như lúc nó bị gập khi bước đi. Miếng lót rải đều hai phần trước sau từ đỉnh của vết gập.

Miếng lót có độ dày xác định (hoặc 1/8 hay 3/16 inch, tùy cỡ giày) dọc theo bờ ngoài bàn chân. Nó thuôn dần đến zero khi tiến ra trước, ra giữa và ra sau của gan bàn chân.

Vị thế bàn chân có các ngón hướng vào trong khi xoay trong chi dưới có khuynh hướng dễ thấy trong khi đi hơn trong khi đứng, và việc chỉnh giày giúp thay đổi mẫu đi hơn là mẫu đứng.

Miếng lót, do hình lồi của nó, làm trục cho bàn chân hướng ra ngoài khi đế giày tiếp xúc với sàn suốt thời gian chuyển trọng lượng cơ thể ra trước. Trước khi đánh dấu giày để thay đổi, một miếng lót bằng da có thể được dán lên đế giày và thử vị thế bằng cách quan sát trẻ đi.

Vị thế bàn chân chỉ vào trong là do lệch trục bàn chân trước với phần còn lại của bàn chân giống với tật bàn chân hơi bị vẹo vào trong (clubfoot), mà không bị rũ (equinus) hay quay ngửa ở gót

Thực tế là, có thể có quay sấp ở gót kèm theo áp. (xem hình bên dưới)442( external rotation of hips and out toeing of feet)

Mang giày hướng bàn chân vào trong (inflare shoes) có thể tiện lợi, nhưng sẽ không chỉnh đúng được. Trẻ nên được mang giày có đế liền (straigh last shoes)

vừa với nó. Nên thêm một miếng đế trong cứng lót từ xương cổ bàn thứ nhất đến đầu ngón cái.  Miếng đế ngoài cứng lót từ gót đến xương hộp.

Khi việc thay đổi giày không mang lại hiệu quả chỉnh đúng như mong muốn về tật bàn chân chỉ vào trong, thì có thể dùng một cái ‘đai vặn’.

About Mộng Chè

Biết nói gì đây ta, tui sao thì các bạn cũng đã quá rõ rồi. Còn phần nào về tui mà các bạn hông rõ thì chính tui cũng hông rõ nốt :))
This entry was posted in Chấn thương chỉnh hình, Giải phẫu and tagged , . Bookmark the permalink.

Gửi phản hồi

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Log Out / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Log Out / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Log Out / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Log Out / Thay đổi )

Connecting to %s